دولت بازگرديد « 1 » » . با توجه به نوشته‌هاى امين الدوله ، مرد سياسى دوران ناصر الدين شاه و مظفر الدين شاه و دلايل و شواهد ديگرى كه در دست است و شايد معمرين قاجاريه نيز آن‌ها را به زبان و قلم تأييد كنند ، اقتدار عمله خلوت و حرمسراى شاه قاجار به پايه‌اى رسيده بود كه گاهى شاهنشاه‌زادگان و شاهزادگان نيز براى حفظ مقام و موقعيت خود به خواتين حرم و با عمله خلوت ، يعنى امناى شاه متوسل مىشدند . در چنين وضع و حالتى ، صدراعظم و وزرا و مسئولين امور مملكت نيز ناگزير بودند يكى از اين سه طريقه را انتخاب كنند : 1 - مردانه در برابر قدرت‌نمايى امناى شاه و حرمسراى سلطنت ايستادگى كنند و زير بار تحميلات و توصيه‌هاى آنان نروند . نتيجه‌ى اين روش همان بود كه بر سر قائم‌مقام و اميركبير آمد . 2 - دست از مقام و منصب بردارند و به هر عذر و بهانه‌اى كه امكان داشت ، از دايره‌ى نفوذ امناى حرم ، خود را خارج كنند و در سلك مردم عادى درآيند و عالم سياست و مملكت‌دارى را به كلى ترك گويند . 3 - كسانى كه حب جاه و مقام و حرص و آز ثروت و تمكن داشتند و راه و رسم تملق و چاپلوسى را پيش مىگرفتند و به هر خوارى و خفتى تن درمىدادند و در خلوت به آبدار شاهى و ميرآخور و ميرشكار و خواجه‌باشى فلان خاتون حرم سر مىسپردند و با دادن رشوه و انعام دل آنان را به خود راغب و به وسيله‌ى آن لطف و عنايت شاه را به خويش جلب مىكردند ، پويندگان اين طريق به مرور زمان اكثريت يافتند و راه و رسم عبوديت و تسليم و رضا در برابر شاه كه مظهر كامل استبداد و در همان حال جلوه‌گاه تمايلات و اغراض امنا و خواتين حرم خويش بود ، جاى صراحت لهجه و اتّكاء به نفس و حميت و مردانگى را گرفت . شاه مظهر تامه‌ى حق و ظل اللّه و قبله‌ى عالم شناخته شد و متملقين و چاپلوسان دربارى چنان امر را بر شاه قاجار مشتبه ساختند كه او خود ، مدت‌ها آنچه را به او مىبستند و نسبت مىدادند باور مىكرد . در برابر خيل درباريان و نوكران شاه ، عده‌اى از رجال سياسى نيز بوده‌اند كه يا به سابقه‌ى وطن‌دوستى و اصلاح‌طلبى و يا در نتيجه‌ى مشاهده از دست رفتن منافع خود ، گاهى در مقام مبارزه با نادرستان و خطاكاران برآمده و قهرا و شايد عليرغم ميل باطنى خود ، به ميدان دسته‌بندىها و توطئه‌ها و امثال آن كشانيده شده‌اند ، در ميان اين دسته از رجال ميرزا على خان امين الدوله ( امين الملك سابق ) با نام نيكى كه در دوره‌هاى متناوب وزارت و صدارت كسب كرده

--> ( 1 ) - خاطرات سياسى ميرزا على خان امين الدوله ، چاپ تهران .